fbpx
Ο Μιχαήλ Καρίκης, που γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη και τώρα ζει κι εργάζεται μεταξύ Λονδίνου και Λισαβόνας, είναι ένας εικαστικός στοχαστής που συνομιλεί με τα μεγάλα, σύγχρονα προβλήματα της ανθρωπότητας.

Μιχαήλ Καρίκης

Ο πολιτισμός πρέπει να ανήκει σε όλους

Κείμενο: Τάσσος Ρέτζιος | Φωτογραφίες: Αρχείο Μιχαήλ Καρίκη
Mikhail Karikis portrait by Felicity Crawshaw

Είναι ένας ακόμη Έλληνας του εξωτερικού, του οποίου το έργο, η επιδραστικότητα και η αναγνώριση δικαιώνουν όσους ισχυρίζονται πως το πιο ισχυρό δυναμικό της χώρας βρίσκεται εκτός συνόρων. Όμως, ο Μιχαήλ Καρίκης, που γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη και τώρα ζει κι εργάζεται μεταξύ Λονδίνου και Λισαβόνας, είναι ένας εικαστικός στοχαστής που συνομιλεί με τα μεγάλα, σύγχρονα προβλήματα της ανθρωπότητας. Το έργο του έχει πάντα μια άμεσα κοινωνική διάσταση, διαθέτοντας μάλιστα την έννοια του κατεπείγοντος.

Η διεθνής του καριέρα την τελευταία δεκαετία είναι εντυπωσιακή, με συνεχείς εκθέσεις σε όλο τον κόσμο. Πρόσφατα παρουσίασε στην Tate Liverpool το έργο του «Ferocious Love», τον προηγούμενο χρόνο η Whitechapel Gallery φιλοξένησε την έκθεσή του «No ordinary protest», ενώ ηχητικά έργα του παρουσιάστηκαν από την Μπγιορκ στη Royal Opera House και στην Μπιενάλε Βενετίας. Είχε συμμετάσχει και στην 5η Μπιενάλε της Θεσσαλονίκης το 2015, όσον αφορά τα… ελλαδικά του περάσματα.

Αναφέρει ο ίδιος για την κοινωνική διάσταση της δουλειάς του: «Ήδη από τα πρώτα βήματα της καριέρας μου, είχα αναπτύξει σοβαρούς ιδεολογικούς προβληματισμούς για τις δομικές ανισότητες που χαρακτηρίζουν το επαγγελματικό μου πεδίο: το κλειστό και μη συμπεριληπτικό κύκλωμα των ανθρώπων με τους οποίους συνεργαζόμουν, καθώς και τους άξονες μέσω των οποίων η δουλειά μου έφτανε στο κοινό, οι οποίοι λειτουργούσαν εξ ολοκλήρου με εμπορικά κριτήρια. Οι περισσότεροι συνάδελφοί μου είχαν λάβει πανεπιστημιακή μόρφωση, όντας λευκοί της μεσαίας ή της ανώτερης μεσαίας τάξης. Οι τεχνικοί ήταν αποκλειστικά άνδρες, οι βοηθοί και οι γραμματείς ήταν αποκλειστικά γυναίκες, ενώ το προσωπικό που καθάριζε και πωλούσε εισιτήρια αποτελούταν μονάχα από μετανάστες, χωρίς ούτε έναν λευκό ανάμεσά τους. Παράλληλα, το κοινό απαρτιζόταν από ανθρώπους που είχαν την οικονομική άνεση και την αγοραστική δύναμη που τους επέτρεπε να παρακολουθήσουν πολιτιστικές εκδηλώσεις. Όλα τα παραπάνω έρχονται σε αντίθεση με τα προσωπικά μου πιστεύω όσον αφορά τον δημοκρατικό προσανατολισμό του πολιτισμού. Ο καθένας από εμάς πρέπει να έχει τη δυνατότητα να γίνει πομπός και δέκτης πολιτισμού. Ο πολιτισμός είναι αναφαίρετο δικαίωμα όλων μας».

O Μιχαήλ Καρίκης μάς εξηγεί τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιεί τη λέξη «πολιτισμός»: «αποδίδω ένα πολύ ευρύ βεληνεκές στη λέξη, που εκτείνεται από τα αυτοσχέδια τραγούδια των παιδιών στην παιδική χαρά έως τα μανιάτικα μοιρολόγια και την Ηρωική του Μπετόβεν. Ο πολιτισμός είναι μια ανθρώπινη ανάγκη. Όταν κάποιος πεθαίνει, δεν ξεφορτωνόμαστε απλώς τη σωρό του, αλλά επινοούμε τελετουργικά ώστε να τιμήσουμε τη μνήμη του εκλιπόντος, για να θρηνήσουμε και να διαχειριστούμε την απώλεια. Ο πολιτισμός παρέχει στους ανθρώπους τα μέσα ώστε να στοχαστούν για το παρελθόν, να προσδώσουν νόημα στη ζωή τους, να προσφέρουν συμπόνια στους συνανθρώπους τους, να αντιμετωπίσουν τα προβλήματά τους, να οραματιστούν εναλλακτικές προοπτικές και να χαράξουν ένα ελπιδοφόρο μέλλον.

«Επομένως, περίπου πριν δεκαπέντε χρόνια, απαίτησα από τον εαυτό μου να προχωρήσει στο επόμενο επίπεδο: όχι μόνο να εντάσσω την πολιτική στο έργο μου, αλλά να παράγω και να διανέμω το έργο μου με πολιτικό τρόπο. Ξεκίνησα να στήνω πρότζεκτ σε συνεργασία με κοινότητες και ομάδες ανθρώπων που είχαν εξωθηθεί στο περιθώριο της κοινωνίας και των οποίων οι φωνές σπανίως είχαν την ευκαιρία να ακουστούν: παιδιά, ανθρώπους με αναπηρίες, φυλακισμένους, ηλικιωμένους και άνεργους, έφηβους και νέους που προέρχονταν από ένα λιγότερο προνομιούχο περιβάλλον. Αυτά τα πρότζεκτ, τα περισσότερα εκ των οποίων έλαβαν κρατική χρηματοδότηση, απέκτησαν παγκόσμια απήχηση, κυρίως μέσα από δωρεάν εκθέσεις, κρατικά μουσεία και δημόσιους ραδιοσταθμούς. Εξυπακούεται πως υπάρχουν και έργα μου, τα οποία πουλάω σε ιδιώτες, τα περισσότερα όμως βρίσκονται σε συλλογές κρατικών μουσείων. Κατ’ αυτό τον τρόπο, οι καλλιτεχνικές μου δημιουργίες ανήκουν στις μελλοντικές γενιές, αλλά και σε κάθε πολίτη της εκάστοτε χώρας».

«Υπάρχουν τόσες πολλές αδικίες και τόσες πολλές ιεραρχικές κλίμακες στον κόσμο μας, οι οποίες πρέπει να αμφισβητηθούν και να εξαλειφθούν, που δεν πρέπει να χάνουμε ούτε στιγμή: έχουμε πολλή δουλειά μπροστά μας, που πρέπει να γίνει επειγόντως. Τα τελευταία χρόνια, προβληματίζομαι δεόντως όσον αφορά την ανθρωπογενή κλιματική αλλαγή, τα εξορυκτικά οικονομικά μοντέλα και την περιβαλλοντική δυστοπία που κληροδοτούμε στην επόμενη γενιά».

Η γοητεία του ήχου
Στα έργα του Καρίκη κυριαρχούν ο ήχος και η ανθρώπινη φωνή. «Ο ήχος ανέκαθεν μου ασκούσε μεγάλη γοητεία, πρώτα απ’ όλα επειδή διαθέτει κάτι το μυστηριώδες. Έχει τη δυνατότητα να κινείται και να τρυπώνει στον δέκτη, ακόμη και όταν ο πομπός δεν είναι ορατός. Αντιθέτως, όταν βλέπουμε κάποιον ή κάτι, παραμένουμε αναγκαστικά σε απόσταση από αυτόν ή από αυτό που βλέπουμε. Η ακοή, όμως, λειτουργεί τελείως διαφορετικά, καθώς ακόμη και κάτι αόρατο μπορεί να παράγει ήχο και να ακουστεί. Από πολιτική σκοπιά, οι δυνατότητες είναι απεριόριστες. Ο ήχος μπορεί να αμφισβητήσει ή να ανατρέψει τη σχέση ανάμεσα στο καθετί που είναι ορατό εντός του κοινωνικού πλαισίου και στη φωνή που έχει ανάγκη προκειμένου να μπορέσει να ακουστεί. Αυτός είναι και ο λόγος που δίνω τέτοια έμφαση στον ήχο».

«Η φωνή είναι ο συνδετικός κρίκος ανάμεσα στον εσωτερικό μας κόσμο και στον κόσμο που μας περιβάλλει. Γι’ αυτό και πιστεύω πως η φωνή λειτουργεί ως συναισθηματικό βαρόμετρο. Ο ήχος της φωνής αποκαλύπτει τη σωματική και συναισθηματική μας κατάσταση. Στέλνουμε φωνητικές δονήσεις και αυτοί που τις λαμβάνουν αντιδρούν ανάλογα. Για παράδειγμα, τα παιδιά, ήδη προτού μάθουν να μιλάνε, είναι σε θέση να αντιληφθούν πότε μια φωνή τους απευθύνεται με τρόπο τρυφερό, αυστηρό ή παιχνιδιάρικο. Ακούμε αληθινά μια φωνή όταν αφουγκραζόμαστε όχι μόνο το τι λέγεται, αλλά το ποιος και το πώς το λέει. Αυτό που προσπαθώ να καταδείξω μέσα από τη δουλειά μου είναι ότι υπάρχει ένα διαφορετικό είδος ακοής, που ενεργοποιείται όταν αποκτήσουμε τη δυνατότητα να ακούμε σε επίπεδο που υπερβαίνει την απλή χρήση και κατανόηση της γλώσσας. Τότε αρχίζουμε να ακούμε αυτό που θέλουν πραγματικά να εκπέμψουν οι άνθρωποι και να διακρίνουμε εναλλακτικές μορφές πραγματικότητας, πέρα αυτές που φαίνονται με την πρώτη ματιά».

Παιδιά και νέοι
Ένα άλλο χαρακτηριστικό της δουλειάς του Καρίκη είναι η συμμετοχή παιδιών και νέων. Λέει ο ίδιος γι αυτό: «Όποτε συνεργάζομαι με παιδιά, εφήβους και νεαρούς ανθρώπους γενικότερα, τους ξεκαθαρίζω ότι έχουν το ελεύθερο να αντλήσουν από οποιαδήποτε δική μου ικανότητα και εμπειρία, προκειμένου να διδαχθούν ό,τι θεωρούν απαραίτητο. Οφείλω να ομολογήσω πως με διακατέχει ένα αίσθημα ευθύνης απέναντι τους, καθώς νιώθω υποχρέωσή μου να τους προσφέρω θετικές εναλλακτικές απέναντι στα δυστοπικά και τοξικά αφηγήματα που κυριαρχούν σε μεγάλο βαθμό στο σύγχρονο πολιτικό τοπίο και στην ποπ κουλτούρα. Και επιλέγω να δουλεύω μαζί τους γιατί η φωνή τους είναι δομικά αποκλεισμένη από το πεδίο της πολιτικής και του δημόσιου βίου. Ο στόχος μου είναι, μέσα από τη δουλειά μου, να ενισχύσω τη δική τους φωνή. Επιπλέον, πιστεύω ακράδαντα ότι τα παιδιά και οι νέοι άνθρωποι είναι σε θέση να παράγουν υψηλό επίπεδο πολιτισμού βασιζόμενοι αποκλειστικά στο ένστικτό τους. Ο τρόπος σκέψης τους και ο πολιτισμός που παράγουν πρέπει να λάβουν την αναγνώριση και την προβολή που δικαιούνται».

«Ανατρέχοντας στα τελευταία δεκαπέντε χρόνια της καλλιτεχνικής μου πορείας, συνειδητοποιώ ότι τα πρώιμα έργα μου είχαν στο επίκεντρό τους επαγγελματίες, των οποίων η εργασία σχετιζόταν με τη διαδικασία της εξόρυξης των φυσικών πόρων της Γης. Δούλεψα με ανθρακωρύχους, δύτες μαργαριταριών, μηχανικούς γεωθερμικής και ναυπηγούς μηχανικούς. Αυτοί οι επαγγελματικοί κλάδοι ασχολούνται με την εξόρυξη, εκμετάλλευση και μεταποίηση των φυσικών πόρων με σκοπό την παραγωγή υλικού πλούτου. Αυτή η διαδικασία αφήνει πίσω της μολυσμένα συντρίμμια, δίχως την παραμικρή μέριμνα για να αναπληρωθεί αυτό που έχει αφαιρεθεί βίαια από το φυσικό περιβάλλον. Το εξορυκτικό-πετροχημικό μοντέλο του καπιταλισμού καταστρέφει τα πάντα: το περιβάλλον, την υγεία μας, αλλά και την κοινωνία. Όταν κοιτάζω γύρω μου και συναισθάνομαι τη σκοτεινή κληρονομιά της κοινωνικό-οικονομικής αδικίας και της περιβαλλοντικής καταστροφής που αφήνει το σύστημά μας στη νεότερη γενιά, πλημμυρίζω από οργή. Ο θυμός δεν είναι θετικό συναίσθημα, αλλά όταν συνδυάζεται με το ένστικτο της προστασίας της ζωής και της αγάπης, μπορεί να λειτουργήσει ως αποδοτικό καύσιμο που σε βοηθά να συνεχίσεις. Αυτό το καύσιμο τροφοδοτεί τόσο εμένα τον ίδιο όσο και τη δουλειά μου. Μέσα από τις συνεργασίες μου με παιδιά και νέους ανθρώπους, εξοικειώθηκα με έναν τρόπο σκέψης και με συμπεριφορές που καλλιεργούν μια εντελώς διαφορετική αντίληψη ως προς την παραγωγή πλούτου και το ευ ζην, η οποία βασίζεται στη μέριμνα για τη φύση και στην καλλιέργεια μιας συμβιωτικής σχέσης με το περιβάλλον και τους οργανισμούς που φιλοξενούνται σε αυτό, ανθρώπινους και μη. Σε αυτό το ζήτημα, είμαι συντονισμένος με τον παλμό της επόμενης γενιάς».

Πανδημία και δημιουργία
Από μια συζήτηση μ’ έναν τόσο έντονα στοχαστικό καλλιτέχνη δεν θα μπορούσε να λείπει η εμπειρία της πανδημίας και οι επιπτώσεις που μπορεί να έχει: «Η πανδημία δεν είναι ένα κάποιο μεμονωμένο και ουρανοκατέβατο γεγονός, αλλά απόρροια της παρατεταμένης και ανεξέλεγκτης εκμετάλλευσης της φύσης. Περιορίζουμε ασφυκτικά τον ζωτικό χώρο των ζώων, εξαιτίας της αποψίλωσης των δασών, της αστικοποίησης, της μόλυνσης και της ανθρωπογενούς κλιματικής αλλαγής. Σταδιακά ερχόμαστε σε ολοένα πιο κοντινή επαφή με ασθένειες που μπορεί να μην είναι θανατηφόρες για τα ζώα, αλλά είναι μοιραίες για τον άνθρωπο. Ο Covid-19 είναι μία από αυτές τις ασθένειες. Αν δεν αλλάξουμε το οργανωτικό μας μοντέλο σε κοινωνικό, πολιτικό και οικονομικό επίπεδο, έχοντας ως στόχο να συμβιώσουμε με τη φύση και όχι να την αντιμαχόμαστε, δεν πρόκειται να υπάρξει η παραμικρή βελτίωση».

Επιστροφή;
Ρωτάμε τον Μιχαήλ Καρίκη πώς βλέπει, με τα μάτια ενός πετυχημένου καλλιτέχνη στο εξωτερικό, την Ελλάδα. Άραγε υπάρχει κάτι που θα τον έκανε να επιστρέψει; «Η Ελλάδα είναι μια χώρα που εκπέμπει πανέμορφη ενέργεια και ο καλλιτεχνικός της κόσμος αξίζει μεγαλύτερης προσοχής και υποστήριξης από το κράτος, καθώς και περισσότερες ευκαιρίες τόσο σε εθνικό όσο και σε διεθνές επίπεδο. Δεν νοείται να περιμένει κανείς από τη σύγχρονη καλλιτεχνική σκηνή μιας ολόκληρης χώρας και από τους καλλιτέχνες της να υπομένουν τις ηθικές εκπτώσεις που συνοδεύουν τη μόνιμη εξάρτησή τους από κονδύλια και χρήματα που προέρχονται από πρώην εφοπλιστές και ολιγάρχες. Οι κυβερνήσεις της χώρας είναι αναγκαίο να αντιληφθούν τη δύναμη που διαθέτει ο πολιτισμός ως μια μορφή «μαλακής διπλωματίας» και να συνειδητοποιήσουν ότι η στήριξη των σύγχρονων εγχώριων ταλέντων είναι μια κίνηση με ισχυρό αντίκτυπο, μέσω της οποίας θα είναι σε θέση να ασκήσουν σημαντική επιρροή. Να ξεκαθαρίσω ότι δεν προκρίνω σε καμία περίπτωση την πολιτική εργαλειοποίηση της τέχνης. Αυτό που θέλω να καταδείξω είναι ότι παράγουμε ιδέες, είμαστε καινοτόμοι, ανακαλύπτουμε νέες διόδους και διαθέτουμε γνώμη για τα καίρια ζητήματα της εποχής μας, όπως αποτυπώνεται μέσα από την πολιτισμική μας παραγωγή. Αν δεν στηρίξουμε και προωθήσουμε τους καλλιτέχνες μας σε διεθνές επίπεδο, είναι σαν να καταπνίγουμε οι ίδιοι τη φωνή μας.

«Θα επέστρεφα χωρίς δεύτερη σκέψη στην Ελλάδα για κάποιο καλλιτεχνικό πρότζεκτ. Πιθανότατα όμως, η μεγαλύτερη υπηρεσία που θα μπορούσα να προσφέρω, δεδομένου ότι έχω ζήσει σε τρεις διαφορετικές χώρες και έχω εργαστεί σε περισσότερες από πενήντα, θα σχετιζόταν με τη διεθνοποίηση της ελληνικής καλλιτεχνικής σκηνής, μέσα από τη στήριξη των ελλήνων καλλιτεχνών, προκειμένου να αποκτήσουν εμπειρίες, αυτοπεποίθηση, αλλά και ένα δίκτυο συνεργασιών πέρα από τα ελληνικά σύνορα. Ορισμένες φορές, όταν ονειροπολούμε με κάποιους φίλους για το μέλλον, συζητάμε την προοπτική να οργανώσουμε ένα διακρατικό πρόγραμμα residency για νέους καλλιτέχνες, σε Ελλάδα, Ηνωμένο Βασίλειο και Πορτογαλία. Δεν υπόσχομαι τίποτα, είμαστε ακόμη στη διαδικασία της ονειροπόλησης»!

info

www.mikhailkarikis.com

contact

mail@mikhailkarikis.com

Images